تحلیل و بررسی ساختارهای فقهی بر پایه روابط انسانی

نویسنده

پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی

10.22081/jikm.2019.67123

چکیده

ساختارهای فقهی را با معیارهای گوناگونی می‌توان ترسیم کرد. یکی از معیارهای ساختارسازی فقه، روابط انسانی (رابطه با خدا، خود، انسان‌های دیگر و طبیعت) است. گرچه فقیهان متقدم از این معیار بهره نبردند، اما استفاده از آن در میان متأخران فقها و اندیش‌وران فقه بسیار است.
این مقاله با جست‌وجو در میان کتاب‌های فقهی، ابتدا ساختارهای مبتنی بر روش مذکور را استخراج نموده و سپس از میان آنها ساختارهایی که طراحان آنها تصریح به پیروی از معیار روابط انسانی کرده‌ یا این معیار در ساختارشان جایگاه ویژه‌ای دارد را گزینش کرده است.
در این مقاله، شش ساختار ناظر به روابط انسانی معرفی و بررسی می‌شوند که عبارتند از: ساختار آیت‌الله مشکینی در الفقه المأثور، ساختار آیت‌الله اعرافی در فقه تربیتی، ساختار آیت‌الله اشتهاردی و آیت‌الله یزدی در مقدمه کشف الرموز، ساختار دکتر گرجی در کتاب تاریخ فقه و فقها، ساختار آل‌نجف در کتاب الحلال و الحرام فی الشریعة الاسلامیة و ساختار برجی در مقاله «دسته‌بندی‌های ابواب فقه».
دستاورد مقاله نشان می‌دهد، اکثر دانشوران متأخر برای ساختاربندی فقه به‌گونه‌ای از معیار روابط انسانی بهره برده‌اند و این معیار در میان متأخران و معاصران فقه‌پژوه، رایج و کاربرد بسیاری دارد. بهره‌گیری از این معیار در ساختار، نشانگر توجه به انسان، نیارها و روابط او است. چنین رویکردی در ساختاربندی فقه، متمایز از رویکرد فقیهان متقدم و دارای اهمیت است و سوگیری متفاوت دانشوران کنونی فقه را نشان می‌دهد.

کلیدواژه‌ها


 

  1. آبی (فاضل)، حسن (1417ق)، کشف‌الرموز (مقدمه اشتهاردی و یزدی)، قم: انتشارات اسلامی.
  2. آصف آگاه، سیدمحمد رضی (1392)، «تأملی بر ساختارهای فقه امامیه»، کاوشی نو در فقه، ش77.
  3. آل‌نجف، عبدالکریم (1429ق)، الحلال و الحرام فی الشریعة الإسلامیة، قم: المجمع العالمی للتقریب بین المذاهب الاسلامیة.
  4. اراکی، محسن (1387)، «سلسله نشست‌های تخصصی مطالعه نوآوری و دانش‌های دینی»، جنبش نرم‌افزاری مرکز همکاری‌های علمی پژوهشی دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، ش149.
  5. اعرافی، علیرضا (1387)، فقه تربیتی، قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
  6. بحرالعلوم، سیدمحمدمهدی (1427 ق)، مصابیح الاحکام، قم: نشر میثم تمار.
  7. برجی، یعقوبعلی (1374)، «نگاهی به دسته‌بندی باب‌های فقه»، قم: مجله فقه اهل‌بیت(ع) (فارسی)، ش3.
  8. بی‌آزار شیرازی، عبدالکریم (1373)، رساله نوین، تهران: وزارت ارشاد اسلامی.
  9. حر عاملی، محمد بن حسن (1414ق)، وسائل الشیعه، قم: آل‌البیت(ع).
  10. زحیلی، وهبه (1409ق)، الفقه الاسلامی و ادلته، دمشق: دارالفکر.
  11. زنجانی، عمید (1421ق)، فقه سیاسی، چ4، تهران: امیرکبیر.
  12. شلتوت، محمود (بی‌تا)، الاسلام عقیده و شریعه، بیروت: دارالشروق.
  13. صدر، سیدمحمدباقر (1423ق)، الفتاوی الواضحة، چ1، قم: مرکز الابحاث و الدراسات التخصصیة للشهید الصدر.
  14. طباطبایی، سیدعلی (1412ق)، ریاض المسائل (مقدمه آیت‌الله محمدمهدی آصفی)، قم: موسسة النشر الاسلامی.
  15. عاملی مکی، محمد (شهید اول) (بی‌تا)، الدروس الشرعیة، قم: موسسة النشر الاسلامی.
  16. فضلی، عبدالهادی (1416ق)، مبادی علم الفقه، بی‌‌جا: مؤسسه اُم‌القری للتحقیق و النشر.
  17. فیض کاشانی، ملامحسن (1401ق)، مفاتیح الشرائع، قم: مجمع الذخائر الاسلامیة.
  18. گرجی، ابوالقاسم (1421ق)، تاریخ فقه و فقها، چ3، تهران: نشر سمت.
  19. مؤمن، محمد (1425ق)، الولایة ‌الالهیة‌ الاسلامیة أو الحکومة الاسلامیة، قم: موسسه النشر الاسلامی.
  20. مشکینی، علی (1418ق)، الفقه المأثور، قم: نشر الهادی.
  21. ــــــــــــــــــ (بی‌تا)، مصطلحات الفقه، بی‌جا.
  22. مکارم شیرازی، ناصر و جمعی از همکاران (1427ق)، دائرة المعارف فقه مقارن، قم: انتشارات مدرسه امام علی(ع).
  23. هاشمی شاهرودی، سیدمحمود (1393)، «درس خارج فقه»، جلسه458، یک‌شنبه 25/1/1393، تاریخ مراجعه: 25 بهمن 1397، به نشانی: http://www.hashemishahroudi.org
  24. یزدی، محمد (1415ق)، فقه القرآن، قم: نشر اسماعیلیان.