تأملی پیرامون نقش جامعۀ علمی در حکمرانی علم

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استاد گروه علوم اجتماعی دانشگاه باقرالعلوم، قم، ایران.، قم، ایران

2 دانشجوی دکتری، گروه ارتباطات فرهنگی دانشگاه علوم اجتماعی و رفتاری دانشگاه باقرالعلوم، قم. ایران.

10.22081/jikm.2026.75146.1123

چکیده

حکمرانی علم در دهه‌های اخیر، به یکی از محورهای اصلی سیاست‌گذاری عمومی تبدیل شده است. بااین‌حال، تجربۀ ایران نشان می‌دهد که علی‌رغم انباشت قابل توجه اسناد و ساختارهای رسمی، نظام علم و فناوری با بحران‌هایی عمیق، ازجمله فرسایش جامعۀ علمی، مهاجرت نخبگان و افت کیفیت پژوهش مواجه است. این مقاله با روش تحلیلی - استدلالی و با بهره‌گیری از مرور ادبیات و پیشینۀ موضوع حکمرانی علم، استدلال می‌کند که ریشۀ اصلی ناکارآمدی حکمرانی علم در ایران در فقدان جامعۀ علمیِ منسجم، مستقل و نقدپذیر است. حکمرانی کارآمد علم بدون شکل‌گیری چنین جامعه‌ای امکان‌پذیر نیست و تلاش برای جایگزینی سازوکارهای بوروکراتیک بجای نهادهای علمی، به تولید علم صوری و بی‌اثر می‌انجامد. مقاله ضمن تبیین رابطۀ وثیق میان توفیق حکمرانی علم و وجود جامعۀ علمی پایدار، چارچوبی مفهومی مشتمل بر بازتعریف مسئله، تفکیک بوروکراسی از علم، تقویت گفت‌وگوی علمی و استقلال نسبی نهاد علم پیشنهاد می‌کند.
 

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

Reflections on the Role of the Scientific Community in Science Governance

نویسندگان [English]

  • Hosein Souzanchi 1
  • Mahdi Motahharifar 2
1 Professor, Department of Social Sciences, Baqir al-Olum University, Qom, Iran
2 PhD Candidate, Department of Cultural Communications, Faculty of Social and Behavioral Sciences, Baqir al-Olum University, Qom, Iran.
چکیده [English]

In recent decades, science governance has become one of the central areas of public policymaking. However, Iran’s experience indicates that, despite the considerable accumulation of official documents and institutional structures, the science and technology system continues to face profound challenges, including the erosion of the scientific community, the emigration of highly skilled professionals, and a decline in research quality. Employing an analytical–argumentative approach and drawing on a review of the literature and previous research on science governance, this article argues that the fundamental source of inefficiency in science governance in Iran lies in the absence of a cohesive, independent, and self-critical scientific community. Effective science governance cannot be achieved without the formation of such a community, while attempts to replace scientific institutions with bureaucratic mechanisms result in the production of formalistic and ineffective scholarship. By elucidating the close relationship between successful science governance and the existence of a sustainable scientific community, the article proposes a conceptual framework comprising problem redefinition, the separation of bureaucracy from science, the strengthening of scholarly dialogue, and the relative autonomy of scientific institutions.
 

کلیدواژه‌ها [English]

  • Science Governance
  • Scientific Community
  • Science and Technology Policy
  • Scientific Bureaucracy
  • Scientific Institution

مراجع

توکل، محمد. (1389). جامعه‌شناسی علم. تهران: انتشارات جامعه‌شناسان.
توکل، محمد؛ ناصری‌راد، مهدی. (1390). مهاجرت نخبگان: بررسی عوامل مؤثر بر تمایل
به مهاجرت در میان دانشجویان تحصیلات تکمیلی. مطالعات اجتماعی ایران، 5(3)، صص 60‑82.
ذاکرصالحی، غلامرضا. (1395). مسائل و چالش‌های نظام ارزیابی علم در ایران. سیاست علم و فناوری، 8(2)، صص 1‑16.
طباطبایی، جواد. (1392). ابن‌خلدون و علوم اجتماعی. تهران: انتشارات ثالث.
فراستخواه، مقصود. (1389). دانشگاه و آموزش عالی: منظرهای جهانی و مسئله‌های ایرانی. تهران: نشر نی.
قانعی‌راد، محمدامین. (1385). تعاملات و ارتباطات در جامعۀ علمی: بررسی موردی رشتۀ علوم اجتماعی. تهران: پژوهشکدۀ مطالعات فرهنگی و اجتماعی.
قانعی‌راد، محمدامین؛ مرشدی، احمد. (1390). پیمایش فهم عمومی از علم در شهر تهران. سیاست علم و فناوری، 4(1)، صص 93-110.
قلی‌پور، حسین. (1400). حکمرانی علم؛ دانشمندان چگونه راهبری می‌شوند؟. تهران: سروش.
قلی‌پور، حسین؛ عبیری، رضا. (1401). کاوشی در گسترۀ حکمرانی علم: مروری قلمرویی. پژوهش و برنامه‌ریزی در آموزش عالی، (106)، صص 69‑94.
منوریان، عباس؛ عسگری، ناهید. (1395). تحلیل فرایند سیاست‌گذاری علم و فناوری در ایران. سیاست‌گذاری عمومی، 2(4)، صص 9‑30.
Arocena, R., & Sutz, J. (2010). Weak knowledge demand in the South: Learning divides and innovation policies. Science and Public Policy, 37(8), pp. 571–582.
Biagioli, M., & Lippman, A. (2020). Gaming the metrics: Misconduct and manipulation in academic research. MIT Press.
Bush, V. (1945). Science, the endless frontier: A report to the President. Washington, DC: United States Government Printing Office.
Fochler, M., & de Rijcke, S. (2017). Implicated in the indicator game? An experimental debate. Engaging Science, Technology, and Society, 3, pp. 21–40.
Goodhart, C. A. E. (1975). Problems of monetary management: The U.K. experience. In Papers in monetary economics (Vol. 1). Sydney: Reserve Bank of Australia.
Jasanoff, S. (2004). States of knowledge: The co-production of science and the social order. London: Routledge.
Kuhlmann, S., & Rip, A. (2018). Next-generation innovation policy and grand challenges. Science and Public Policy, 45(4), pp. 448–454.
Merton, R. K. (1973). The sociology of science: Theoretical and empirical investigations. Chicago: University of Chicago Press.
Muller, J. Z. (2018). The tyranny of metrics. New Jersey: Princeton University Press.
Müller, R. (2014). Racing for what? Changing research practices in response to performance-based funding. Research Evaluation, 23(4), pp. 291–301.
Polanyi, M. (1962). The republic of science: Its political and economic theory. Minerva, 1(1), pp. 54–73.
Power, M. (1997). The audit society: Rituals of verification. Oxford: Oxford University Press.
Sarewitz, D. (2005). Governance of science. In Encyclopedia of science, technology, and ethics. Farmington Hills (pp.878-881). MI: Macmillan Reference USA.
Whitley, R. (2000). The intellectual and social organization of the sciences (2nd ed.). Oxford: Oxford University Press.

فایل ها

سابقه مقاله

  • تاریخ دریافت: 20 اردیبهشت 1404
  • تاریخ بازنگری: 10 مرداد 1404
  • تاریخ پذیرش: 12 شهریور 1404

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار