تحلیل گفتمان انتقادی داستان همراهی موسی و خضر در قرآن کریم: استخراج مدل رفتار سازمانی از منظر مدیریت دانش و رهبری تحول‌آفرین

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

دانشجوی دکتری مدیریت دولتی ، قم. ایران.

10.22081/jikm.2026.75334.1131

چکیده

این پژوهش با هدف استخراج مدل مفهومی مدیریت رفتار سازمانی از داستان قرآنی همراهی موسی با خضر(علیها)، انجام شده است. سؤال اصلی پژوهش این بود که «چگونه می‌توان از این داستان قرآنی، اصول و مدل مدیریت دانش و رهبری در سازمان‌ها استخراج کرد؟» فرضیه پژوهش این بود که داستان موسی و خضر(علیها) حاوی اصول قابل کاربرد در حوزه مدیریت رفتار سازمانی است که می‌تواند به توسعه رهبری فروتنانه، مدیریت دانش و تحمل ابهام در سازمان‌ها کمک کند. روش تحقیق، «تحلیل گفتمان انتقادی» نورمن فرکلاف بود که شامل سه مرحله توصیف، تفسیر و تبیین است. داده‌ها از طریق روش کتابخانه‌ای و اسنادی گردآوری شدند و با استفاده از تفاسیر معتبر قرآنی از جمله المیزان، تسنیم، نمونه، الکشاف و مجمع‌البیان، تحلیل شدند. نتایج نشان داد که پنج اصل کلیدی از این داستان قابل استخراج است: چندلایگی دانش در سازمان، ضرورت پذیرش محدودیت‌های شناختی رهبران، تحمل ابهام به‌عنوان شرط یادگیری، تفکیک نقش‌ها در فرایند یادگیری سازمانی، و اهمیت تأویل و بازگشت تأملی. بر این اساس، مدل مفهومی «یادگیری چندلایه در سازمان: از اطمینان به تأمل» ارائه شد که شامل پنج مرحله آگاهی از محدودیت، جست‌وجوی دانش جدید، پذیرش نقش یادگیرنده، تحمل ابهام و صبر، و کشف تأویل و یادگیری عمقی است. این پژوهش نشان می‌دهد که متون قرآنی می‌توانند منابع غنی برای تولید دانش در حوزه مدیریت رفتار سازمانی باشند و پل میان معرفت دینی و علوم انسانی معاصر را برقرار کنند. 

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

A Critical Discourse Analysis of the Qur’anic Narrative of Moses and Khidr: Developing an Organizational Behavior Model from the Perspectives of Knowledge Management and Transformational Leadership

نویسنده [English]

  • Morteza Rashedi rad
PhD Student in Public Administration, Qom, Iran.
چکیده [English]

This study aims to develop a conceptual model of organizational behavior management based on the Qur’anic narrative of Moses’ companionship with Khidr. The main research question was: “How can principles and a model of knowledge management and leadership in organizations be derived from this Qur’anic narrative?” The study hypothesized that the story of Moses and Khidr contains principles applicable to organizational behavior management that can contribute to the development of humble leadership, knowledge management, and ambiguity tolerance in organizations. The research employed Norman Fairclough’s critical discourse analysis framework, which comprises three stages: description, interpretation, and explanation. Data were collected through library-based and documentary research and analyzed using authoritative Qur’anic exegeses, including Al-Mizan, Tafsir Tasnim, Tafsir Nemooneh, Al-Kashshaf, and Majmaʿ al-Bayan. The findings revealed five key principles that can be derived from the narrative: the multilayered nature of organizational knowledge, the need for leaders to acknowledge their cognitive limitations, ambiguity tolerance as a prerequisite for learning, the differentiation of roles in organizational learning processes, and the importance of interpretation and reflective retrospection. Accordingly, the study proposes a conceptual model entitled “Multilayered Learning in Organizations: From Certainty to Reflection,” comprising five stages: awareness of limitations, seeking new knowledge, accepting the role of a learner, tolerating ambiguity and exercising patience, and discovering deeper interpretations and achieving profound learning. The study demonstrates that Qur’anic texts can serve as rich sources of knowledge generation in organizational behavior management and help bridge the gap between religious knowledge and contemporary human sciences.
 

کلیدواژه‌ها [English]

  • Critical discourse analysis
  • the narrative of Moses and Khidr
  • knowledge management
  • humble leadership
  • ambiguity tolerance
  • organizational behavior
  • organizational learning

مراجع

جوادی آملی، عبدالله. (۱۳۸۷). تفسیر تسنیم. قم: انتشارات اسراء.
الزمخشری، محمود بن عمر. (۱۴۰۷ق). الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل (ج2). بیروت: دار الکتاب العربی.
طباطبایی، محمدحسین. (۱۳۹۰). المیزان فی تفسیر القرآن (مترجم: سیدمحمدباقر موسوی همدانی). قم: دفتر انتشارات اسلامی جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
الطوسی، محمد بن الحسن. (۱۴۰۹ق). التبیان فی تفسیر القرآن (ج7). بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
مکارم شیرازی، ناصر. (۱۳۹۵). تفسیر نمونه. تهران: دارالکتب الاسلامیه.
Nonaka, I. , & Takeuchi, H. (1995). The Knowledge-Creating Company: How Japanese Companies Create the Dynamics of Innovation. New York: Oxford University Press.
Owens, B. P. , & Hekman, D. R. (2012). Modeling how to grow: An inductive examination of humble leader behaviors, contingencies, and outcomes. Academy of Management Journal, 55(4), 787-818.
Owens, B. P. , Johnson, M. D. , & Mitchell, T. R. (2013). Expressed humility in organizations: Implications for performance, teams, and leadership. Organization Science, 24(5), 1517-1538.
Schein, E. H. (2010). Organizational Culture and Leadership (4th ed. ). San Francisco: Jossey-Bass.
Senge, P. M. (1990). The Fifth Discipline: The Art and Practice of the Learning Organization. New York: Doubleday.
 Argyris, C. , & Schön, D. A. (1978). Organizational Learning: A Theory of Action Perspective. Reading, MA: Addison-Wesley.
 March, J. G. (1991). Exploration and exploitation in organizational learning. Organization Science, 2(1), 71-87.
Weick, K. E. , & Sutcliffe, K. M. (2007). Managing the Unexpected: Resilient Performance in an Age of Uncertainty (2nd ed. ). San Francisco: Jossey-Bass.
 Grant, R. M. (1996). Toward a knowledge-based theory of the firm. Strategic Management Journal, 17(S2), 109-122.
Cohen, W. M. , & Levinthal, D. A. (1990). Absorptive capacity: A new perspective on learning and innovation. Administrative Science Quarterly, 35(1), 128-152.
Bass, B. M. , & Riggio, R. E. (2006). Transformational Leadership (2nd ed. ). Mahwah, NJ: Lawrence Erlbaum Associates.
Edmondson, A. (1999). Psychological safety and learning behavior in work teams. Administrative Science Quarterly, 44(2), 350-383.
Vera, D. , & Crossan, M. (2004). Strategic leadership and organizational learning. Academy of Management Review, 29(2), 222-240.
Van Dijk, T. A. (2008). Discourse and Power. New York: Palgrave Macmillan.
Wodak, R. , & Meyer, M. (Eds. ). (2016). Methods of Critical Discourse Studies (3rd ed.). London: Sage.
 Jørgensen, M. , & Phillips, L. (2002). Discourse Analysis as Theory and Method. London: Sage Publications.
Alvesson, M. , & Kärreman, D. (2000). Varieties of discourse: On the study of organizations through discourse analysis. Human Relations, 53(9), 1125-1149.
Grant, D. , & Hardy, C. (2004). Introduction: Struggles with organizational discourse. Organization Studies, 25(1), 5-13.
مدیریت دانش اسلامی
دوره 8، شماره 1 - شماره پیاپی 15
فروردین 1405
صفحه 288-312

فایل ها

سابقه مقاله

  • تاریخ دریافت: 09 مهر 1404
  • تاریخ بازنگری: 10 اسفند 1404
  • تاریخ پذیرش: 25 اسفند 1404

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار